Güneydoğu Anadolu'nun tarihsel ve toplumsal dokusunu anlamak, bölgenin köklü aşiret konfederasyonlarını ve bu yapıların coğrafya ile kurduğu simbiyotik ilişkiyi analiz etmekten geçer. Bu bağlamda, "Xerzan" (veya literatürdeki varyasyonlarıyla Garzan, Gerzan, Erzen), sadece bir aşiret ismi değil, aynı zamanda antik çağlardan günümüze kadar uzanan geniş bir tarihsel kesitte, stratejik bir coğrafi havzayı ve bu havzada hüküm sürmüş siyasi bir organizasyonu temsil eder. Siirt, Batman, Beşiri ve Kurtalan ekseninde şekillenen bu yapı, Mezopotamya'nın yukarı havzasındaki güç dengelerini belirleyen temel aktörlerden biri olmuştur.
Bu yazıda Xerzan aşiretinin ve bölgesinin tarihsel serüveni, elimizdeki birincil kaynaklar, Şerefname kayıtları, Osmanlı arşiv belgeleri ve modern dönem sosyolojik verileri ışığında kapsamlı bir şekilde incelenmiştir.
Xerzan aşireti bölgenin antik dönemdeki "Arzanene" kimliğinden başlayarak, İslamiyet sonrası beylikler dönemine, Osmanlı'nın idari merkezileşme çabalarına, Hamidiye Alayları tecrübesine ve nihayetinde Cumhuriyet dönemindeki sosyo-ekonomik dönüşümlere uzanan bir süreç yaşamıştır.
Xerzan kimliği sadece biyolojik bir soy birliği (kabile) olmanın aksine coğrafi, ekonomik ve askeri menfaatler etrafında kenetlenmiş, hiyerarşik bir konfederasyondır.
XERZAN AŞİRETİNİN OLUŞUMU
Xerzan Aşireti üç ana kolun birleşiminden oluşmaktadır. Musi, Baleki ve Sarimi. Xerzan Aşireti'nin bu üç ana kolu olan Musi, Baleki ve Sarimi kolları da kendi içlerinde alt kollara ve ailelere ayrılmaktadır. Xerzan Aşireti bu şekilde çok geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.
1. XERZAN AŞİRETİ SARIM KOLU (SARIMİ)
Sarım kolu 5 ana kola ve bu kolların altındaki ailelere ayrılmaktadır:
- CELLO
1. Beyt Haco
2. Beyt Kello
3. Beyt Selo
- PANA
-
- Kurmani: Beyt Tello, Beyt Davut, Beyt Şükrü, Beyt Mikail (Alt kollar: Beyt İbrahim, Beyt Ramazan, Beyt Hodeden, Beyt Mustafa, Beyt Osman)
- Seydo: Beyt Şemdinet, Beyt Ribo, Beyt Seyde, Beyt Xaldat, Beyt Naso, Beyt Mustafa (Alt kollar: Beyt Şerifet, Beyt Hacı Musa)
- ALİ
1. Beyt Alo
2. Beyt Sadun
3. Beyt İso
4. Beyt Çele
5. Beyt Ahmet
6. Beyt Raşe
- AMAR AĞA
1. Beyt Bazid, 2. Beyt Şerro, 3. Beyt Kolos, 4. Beyt Korman, 5. Beyt Hamzuvat, 6. Beyt İzro (Alt kollar: Beyt Ose-Usuf, Beyt Feyyaz), 7. Beyt Osman, 8. Beyt Ravan, 9. Beyt Dırbo, 10. Beyt Asle, 11. Beyt Melö, 12. Molla Kasım
- HALİLAN
1. Beyt Halil
2. Beyt Malla
3. Beyt Hovi
2. XERZAN AŞİRETİ MUSA KOLU (MUSİ)
Musi kolu iki büyük ana damara (Mahmut ve Şirveni-Şiravi) ve onlara bağlı kollara ayrılır:
A. MAHMUT KOLU
- KENDO: Beyt Resul-Hasan, Beyt Hıdo, Beyt Hamza, Beyt Bıro, Beyt Hasan, Beyt Şirki, Beyt Çetto, Beyt Şigene.
- KEKOVENİ: Beyt Cuma, Beyt Çelo, Beyt Mahmo, Beyt Tırki, Beyt Seydo, Beyt Nano (Beyt Xalit, Beyt Remzan), Beyt Gevr, Beyt Tello, Beyt Rammo, Beyt Şero.
B. ŞİRVENİ-ŞİRAVİ KOLU
- REMZUVET: Beyt Ako, Beyt Sino, Beyt Xace, Beyt Halifo, Beyt Hung, Beyt Asur, Beyt Rinde, Beyt Gürcü.
- ŞERRO: * Şerro alt dalı: Beyt Bışo, Beyt Gevr, Beyt Mısır, Beyt Mahmo, Beyt Murat-Raşşe.
- Beyt Vendo: Çelebi, Abdullah, Safi Ali, Kekke, Cengiz.
- BIŞRO: 1. Beyt Ali Hasan 2. Beyt Ali bin Ayşe (Alt kollar: Beyt Kuram le Balo, Beyt Cıbıllot, Beyt Şattiye, Beyt Ğabtiyne, Beyt Annur) 3. Beyt Rastini, 4. Beyt Zozen, 5. Beyt Kiğliyet, 6. Beyt Cırab, 7. Beyt Bezid, 8. Beyt Arab, 9. Beyt Sekabile (Ek olarak: Beyt Mozıket, Beyt Şevko, Beyt Malluvat, Beyt Piro), 10. Beyt Inco.
3- XERZAN AŞİRETİ BALEK KOLU (BALEKİ)
Baleki kolu 7 ana kola ayrılmaktadır:
· DAĞANİ-MAHMUT: Beyt Amar, Beyt Kamme, Beyt Hayde, Beyt Kajo, Beyt Dahle.
· PISNOENİ: Beyt Gağiret, Beyt Beşşo, Beyt Ramazan, Beyt Hasan.
· AZABO: Beyt Ramze, Beyt Azben, Beyt Armur, Beyt Şengo, Beyt Bırro (Alt kollar: Beyt Gözel, Beyt Hamedo, Beyt Çeldi, Beyt Hoce).
· ŞİGO: Beyt Çelebi, Beyt Hapşo, Beyt Haciyo, Beyt Berim, Beyt Kabileyn.
· CELALİ (BİKRENİ): Beyt Mirza, Beyt Dahlo, Beyt Sa'de, Beyt Çome, Beyt Şero, Beyt Sıle.
· BİDRİ: Beyt Bapır, Beyt Kasmik, Beyt Akup, Beyt Bilal, Beyt Resul, Beyt Çıklo, Beyt Nasır.
· ZEKERİ: 1-Beyt İskendereni, 2. Beyt Mıstoeni, 3. Beyt Şeffo, 4. Beyt Göreni, 5. Beyt Mağdet (Beyt Remzueni, Beyt Pençueni), 6. Beyt Cemaloni, 7. Beyt Şilliyet (Beyt Hemedeni; Şende, Ravo, Saruhan, Zılf), 8. Beyt Bebrahim (Karit, Bendur, Arab), 9. Beyt Bapır (Bendur, Halil, Bapır), 10. Beyt Suvari (Alt kollar: Haydar, Avdal-Abdullah, Beyt Sufeni [Bello, Nedo, Kappo, Çetto], Beyt Kuço).
Tarihsel Coğrafya: Erzen'den Kurtalan'a Mekânın Dönüşümü
Bir topluluğun kaderi, üzerinde yaşadığı coğrafyanın sunduğu imkanlar ve dayattığı sınırlar ile çizilir. Xerzan aşiretinin tarihi de, adını aldığı Erzen (Arzan) şehri ve onu çevreleyen nehir havzalarıyla bütünleşmiştir.
Hidrografya ve Doğal Sınırlar
Xerzan bölgesi, Dicle Nehri havzasının en verimli ve stratejik geçiş noktalarından birinde yer alır. Bölgenin can damarı, tarih boyunca tarımsal üretimin ve yerleşim modellerinin belirleyicisi olan su kaynaklarıdır. İdari ve doğal sınırların oluşumunda şu nehir sistemleri hayati rol oynar:
- Garzan Çayı: Bölgeye ismini veren bu nehir, yaklaşık 100 kilometre uzunluğundadır. Kuzeydeki dağlık alanlardan doğup güneye doğru akarken, bölgenin tarımsal sulama ihtiyacını karşılar ve Çattepe Köyü yakınlarında Reşan Çayı ile birleşerek su debisini artırır. Garzan Çayı, tarihsel olarak aşiretin batı sınırını çizerken, aynı zamanda Beşiri ovası ile Xerzan yaylaları arasında bir ekoton (geçiş bölgesi) oluşturur.
- Başur Çayı: Bölgenin doğu hattında, Siirt ili ile olan idari ve doğal sınırı belirleyen bu nehir, ilçe sınırları içerisinde 60 kilometrelik bir uzunluğa sahiptir.
- Botan Çayı: Güneyde, Eruh ve Siirt merkezine doğru uzanan hat üzerinde, bölgenin güney sınırını çizer.
Bu hidrografik yapı, Xerzan aşiretinin ekonomik modelini şekillendirmiştir. Nehir boylarındaki alüvyal düzlükler, tahıl ve endüstriyel bitki (pamuk) tarımına olanak tanırken, nehirlerin beslediği vadilerin yamaçları ve yüksek platolar, hayvancılık temelli yarı-göçebe (koçer) yaşam tarzının sürdürülmesini sağlamıştır. Coğrafi sınırlar ise doğuda Siirt, batıda Beşiri, güneydoğuda Eruh ve güneybatıda Hasankeyf (Hısn-ı Keyfa) ile çevrili bir tampon bölge oluşturur.
İdari Evrim ve Yerleşim Merkezlerinin Kayması
Bölgenin idari merkezi, tarihsel süreç içerisinde politik ve lojistik ihtiyaçlara göre yer değiştirmiştir. Bu değişim, aşiretin güç odağının da kaymasına neden olmuştur.
- Erzen (Arzan) Dönemi: Antik dönemde ve Orta Çağ'da bölgenin merkezi, tarihsel İpek Yolu güzergahı üzerinde bulunan Erzen şehriydi. Şerefname kayıtlarında bölgenin Hristiyan nüfusunun yoğunluğundan ve Erzen'in ticari canlılığından bahsedilmesi, buranın sadece bir aşiret merkezi değil, kozmopolit bir şehir olduğunu gösterir.
- Beylikler ve Osmanlı Entegrasyonu: 1500'lü yıllarda Şerefhan Beyliği (Bitlis Emirliği) sınırları içerisinde yer alan Garzan, 1514 Çaldıran Savaşı ve sonrasındaki İdris-i Bitlisi'nin diplomatik hamleleriyle Osmanlı idari sistemine dahil olmuştur. Osmanlı döneminde Siirt sancağına bağlı bir kaza olarak yönetilen Garzan, yerel beylerin (mir) yönetiminde yarı özerk yapısını uzun süre korumuştur.
- Mısrıç ve Kurtalan Dönüşümü (Cumhuriyet Dönemi): 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında idari merkez, daha stratejik bir konuma sahip olan Mısrıç köyüne kaymıştır. Bu süreç, 1938 yılında çıkarılan bir kanunla resmiyet kazanmış; "Garzan" adı, Cumhuriyet'in yer isimlerini Türkçeleştirme politikası kapsamında "Kurtalan" olarak değiştirilmiştir.
- Demiryolu ve Modernleşme: 1944 yılı, bölge tarihi için bir kırılma noktasıdır. Demiryolu hattının Mısrıç'a (yeni Kurtalan) ulaşması, ilçeyi Güneydoğu'nun batıya açılan kapısı haline getirmiştir. Bu lojistik devrim, Xerzan aşiretinin ekonomik yapısını değiştirmiş, geleneksel kervan ticaretinin yerini tren yolu taşımacılığı almış ve ilçe merkezi hızla demiryolu istasyonu çevresinde büyümüştür.
Nüfus ve Arazi Kullanımı
Günümüzde bölgenin yüzölçümü 669.25 km² olup, nüfus yoğunluğu km² başına yaklaşık 145 kişidir. Arazi yapısı, aşiretin üretim desenini belirler:
- Ovalar: Garzan ve Başur çayları havzasında yoğunlaşan tarım arazilerinde buğday, arpa ve mercimek gibi geleneksel ürünlerin yanı sıra, son yıllarda pamuk üretimi artış göstermiştir.
- Dağlık Alanlar: Hayvancılık, özellikle küçükbaş hayvancılık, dağlık kesimlerdeki aşiret mensupları için temel geçim kaynağı olmaya devam etmektedir.
Xerzan Aşireti Mensuplarının İkamet Ettikleri Köy ve Mezralar
1:Tanisor (Xerzan-Beleki-Şigo)
2:Alurban (Xerzan-Beleki-Şigo)
3:Tarpenang (Xerzan-Beleki-Şigo)
4:Mağin (Xerzan-Beleki-Şigo)
5:Kurdikan (Xerzan-Beleki-Şigo)
6:Hasobik (Xerzan-Beleki-Şigo)
7:Kergiz (Xerzan-Beleki-Şigo)
8:Arzıving (Xerzan-Beleki-Şigo)
9:Han (Xerzan-Beleki-Şigo)
10:Şigeğt (Xerzan-Beleki-Şigo)
11:Pagir (Xerzan-Beleki-Şigo)
12:Malaosmanik (Xerzan-Beleki-Şigo)
13:Avirdos (Xerzan-Beleki-Şigo)
14:Rişnik (Xerzan-Beleki-Şigo)
15:İrhoz (Xerzan-Beleki-Şigo)
16:Hınınsor (Xerzan-Beleki-Şigo)
17:Herreyung (Xerzan-Beleki-Şigo)
18:Tinget (Xerzan-Beleki-Şigo)
19:Yalnızbağ (Xerzan-Beleki-Şigo)
20:Xızorte (Xerzan-Beleki-Şigo)
21:Hocaring (Xerzan-Beleki-Şigo)
22:Versenge (Xerzan-Beleki-Şigo)
22:Vijnang (Xerzan-Beleki-Şigo)
23:Purşeng (Xerzan-Beleki-Şigo)
24:Ağvo (Xerzan-Beleki-Şigo)
25:Kömürdür (Xerzan-Beleki-Şigo)
26:Pujenig (Xerzan-Beleki-Şigo)
27:Goşek (Xerzan-Beleki-Şigo)
28:Kağkik (Xerzan-Beleki-Şigo)
29:Arpanik (Xerzan-Beleki-Şigo)
30:Kığê (Xerzan-Beleki-Şigo)
31:Dikşov (Xerzan-Beleki-Şigo)
32:Horsanik (Xerzan-Beleki-Şigo)
33:Aritem (Xerzan-Beleki-Şigo)
34:Vertinang (Xerzan-Beleki-Şigo)
35:Güneşli (Xerzan-Beleki-Şigo)
36:Pivenk (Xerzan-Beleki-Şigo)
37:Sarting (Xerzan-Beleki-Şigo)
38:Komk (Xerzan-Beleki-Şigo)
39:Sorakpe (Xerzan-Beleki-Şigo)
40:Kengerik (Xerzan-Beleki-Şigo)
41:Ertura (Xerzan-Beleki-Şigo)
42:Ertura (Xerzan-Beleki-Şigo)
43:Mışkeğ (Xerzan-Beleki-Şigo)
44:Tizze (Xerzan-Beleki-Şigo)
45:Çayê Alo (Xerzan-Şigo & Keko)
46:Taşbedrik (Xerzan-Bidri & Şarro)
47:Sorık (Xerzan-Beleki-Bıdri)
48:Çemmê Şeso (Xerzan-Beleki-Bıdri)
49:Cagut (Xerzan-Beleki-Bıdri)
50:Dêxanê (Xerzan-Beleki-Bıdri)
51:Ağde (Xerzan-Beleki-Bıdri)
52:Badırmut (Xerzan-Beleki-Bıdri)
53:Çayırlı (Xerzan-Beleki-Bıdri)
54:Dijuk (Xerzan-Beleki-Celali)
55:Ahkar (Xerzan-Beleki-Celali)
56:Kidir (Xerzan-Beleki-Celali)
57:Gorof (Xerzan-Beleki-Celali)
58:Gaman (Xerzan-Beleki-Celali)
59:Güneşli (Xerzan-Beleki-Celali)
60:Harut (Xerzan-Beleki-Celali)
61:Deştiye (Xerzan-Beleki-Celali)
62:Çınarlı (Xerzan-Beleki-Celali)
63:Pişşut (Xerzan-Beleki-Celali)
64:Cemalan (Xerzan-Beleki-Dığani)
65:Kırdamok (Xerzan-Beleki-Dığani)
66:Zendüz (Xerzan-Dığani & Kendo)
67:Dibek (Xerzan-Beleki-Dığani)
68:Şangirik (Xerzan-Beleki-Dığani)
69:Ağakünüt (Xerzan-Beleki-Dığani)
70:Hasanan (Xerzan -Beleki-Dığani)
71:Marısto (Xerzan Dığani & Şarro)
72:Çırtınik (Xerzan -Beleki-Dığani)
73:Belikan (Xerzan-Beleki-Dığani)
74:Xelila (Xerzan-Beleki-Dığani)
75:Hınsorik (Xerzan-Beleki-Dığani)
76:Beysipiye (Xerzan-Beleki-Dığani)
77:Kısrong (Xerzan-Beleki-Dığani)
78:Xileling (Xerzan-Beleki-Dığani)
79:Taruk (Xerzan-Beleki-Dığani)
80:Koringas (Xerzan-Beleki-Dığani)
81:Şilfo (Xerzan-Musi-Kendo)
82:Kaçring (Xerzan-Musi-Kendo)
83:Mittink (Xerzan-Musi-Kendo)
84:Beleşeva (Xerzan-Musi-Kendo)
85:Çılkas (Xerzan-Musi-Kendo)
86:Holo (Xerzan-Musi-Kendo)
87:Boğazköprü (Xerzan-Musi-Kendo)
88:Şahinler (Xerzan-Musi-Kendo)
89:Arkik (Xerzan-Musi-Kendo)
90:Goman (Xerzan-Musi-Kendo)
91:Palkiser (Xerzan-Musi-Kendo)
92:Kelhesna (Xerzan-Musi-Keko)
93:Slok (Xerzan-Musi-Keko)
94:Gölbaşı (Xerzan-Musi-Keko)
95:Binönü (Xerzan-Musi-Keko)
96:Goçık (Xerzan-Musi-Şarro)
97:Beksê (Xerzan-Musi-Şarro)
Mutki’ye Bağlı Köyler
1:Çem le Bilal (Bidri Aşireti)
2:Uşut (Bidri Aşireti)
3:Kızangok (Bidri Aşireti)
4:Arinog (Bidri Aşireti)
5:Deştê Dem (Bidri Aşireti)
6:Çemlê Akup (Bidri Aşireti)
7:Çemlê Resul (Bidri Aşireti)
8:Çemlê Zorava (Bidri Aşireti)
9:Tağo (Bidri,Şigo,Korami Aşiretleri)
10:Blokan (Bidri Aşireti)
11:Şinista Sado (Bidri Aşireti)
12:Mezra Meran (Bidri Aşireti)
13:Gost (Bidri Aşireti)
14:Guzik (Bidri Aşireti)
15:Eziyan (Bidri,Korami Aşiretleri)
16:Koşka Kapo (Bidri Aşireti)
17:Deşta Sorik (Bidri Aşireti)
18:Pilerik (Bidri Aşireti)
19:Uran (Şigo Aşireti)
20:Herpi (Şigo Aşireti)
21:Longusur (Şigo Aşireti)
22:Şamyan (Şigo Aşireti)
23:Kilonk (Şigo Aşireti)
24:Şinist (Şigo Aşireti)
25:Havarik (Şigo Aşireti)
26:Salabost (Şigo Aşireti)
27:Babintağ (Şigo Aşireti)
28:Tağusur (Şigo Aşireti)
29:Mesur (Şigo Aşireti)
30:Rabat (Şigo Aşireti)
31:Pırneşan (Bidri Aşireti)
Güroymak’a Bağlı Köyler
1:Serê Gollê (Şigo,Bidri,Remzo,Dığani)
2:Ağaçur (Şigo Aşireti)
3:Korğak (Şigo Aşireti)
4:Üzkavak (Şigo Aşireti)
5:Mışağşen (Şigo Aşireti)
6:Paf (Şigo Aşireti)
7:Kotni (Şigo Aşireti)
Xerzan Aşireti Kökenleri, Soy Kütüğü ve Hanedanlık Yapısı
Xerzan (Garzan) aşiretinin tarihi, sıradan bir kabile yapılanmasından ziyade, bir "hanedanlık" (beylik) tarihi olarak okunmalıdır. 1597 yılında Bitlis Emiri Şerefhan tarafından kaleme alınan Şerefname, bu konuda en yetkin ve detaylı bilgileri sunan birincil kaynaktır. Eser, Garzan beylerinin soyunu, meşruiyet kaynaklarını ve diğer Kürt emirlikleriyle olan ilişkilerini titizlikle kaydeder.
"Azizan" Hanedanı ve Meşruiyet İddiası
Şerefname'de yer alan bilgilere göre, Hazzo (Kozluk) ve Garzan yöneticileri, "Azizan" (İzzeddin soyu) lakabıyla anılmaktadır. Bu isimlendirme, onları bölgenin diğer büyük gücü olan Bitlis hükümdarlarından ("Diyadin" - Diyauddin soyu) ayırır. Ancak bu ayrım, bir husumetten ziyade, aynı kökenden gelen iki kolun farklı coğrafyalardaki egemenlik paylaşımını ifade eder.
Hazzo ve Sason hâkimi olan Ebubekir er-Roşki, bu hanedanın kurucu atalarından biri olarak kabul edilir. "Roşki" (veya Ruşki) nisbesi, bu ailenin kökeninin Bilbas veya Rojki aşiret konfederasyonuna dayandığını ve Bitlis beyleriyle akraba olduklarını düşündürmektedir.
Hıdır Bey ve İmar Faaliyetleri
Hanedanın en parlak dönemlerinden biri, Ebubekir er-Roşki'nin oğlu Celaleddin Hıd(z)ır (Hıdır Bey) dönemidir. Kozluk (Hazzo) ilçe merkezinde bulunan Hıdır Bey Camisi'nin kitabesi, bu dönemin somut bir belgesidir.
- Kitabe Analizi: Kitabede caminin yapımının Hicri 890 (Miladi 1485) yılında tamamlandığı belirtilmektedir. Bu tarih, Xerzan beylerinin Akkoyunluların son dönemi ve Osmanlıların bölgeye gelişinden hemen önceki süreçte, yerel bir güç odağı olarak imar faaliyetlerinde bulunduklarını, "şehirli" ve "medeni" bir yönetim anlayışını benimsediklerini kanıtlar.
- Veraset Sistemi: Mir Ebubekir'in ölümünden sonra yerine Hıdır Bey geçmiş, ancak Hıdır Bey'in erkek çocuğu olmaması nedeniyle yönetim, kardeşi Ali Bey'e devredilmiştir. Daha sonraki dönemlerde Hıdır Bey'in kendi isteğiyle iktidardan feragat ettiği ve Hazzo vilayetinde daha mütevazı bir görevle yetindiği, yerine ise Sasonî Ali Bey'in oğlu Muhammed Bey'in geçtiği Şerefname kayıtlarında yer alır. Bu durum, hanedan içinde iktidar geçişlerinin (zaman zaman) kan dökülmeden, uzlaşı yoluyla gerçekleşebildiğini gösteren ilginç bir örnektir.
Evlilik İttifakları ve Diplomasi
Xerzan beyleri, bölgesel güvenliklerini sağlamak ve otoritelerini pekiştirmek amacıyla stratejik evlilikler yapmışlardır. Bu evliliklerin en önemlisi, Bitlis Emirliği ile kurulan bağdır.
- Ali Bey ve Şeref Bey İttifakı: Hazzo Beyi Ali Bey (Mir Ebubekir'in oğlu), kızı Şahbeği Hatun'u Bitlis Hükümdarı Şeref Bey ile evlendirmiştir. Bu evlilik, iki güçlü beyliği "baba-oğul" hukukuna dayalı bir müttefiklik ilişkisine sokmuştur.
- Kültürel Miras: Kozluk’taki Hıdır Bey aile mezarlığında bulunan Şahbeği Hatun’un kabri (vefatı 967/1559), bu diplomatik evliliğin tarihsel kanıtıdır. Mezar taşındaki kitabe, kadının hanedan içindeki saygın konumunu ve iki beylik arasındaki köprüyü simgeler.
Xerzan Konfederasyonunun İç Yapısı: Aşiretler ve Kabileler
Xerzan, tek bir kan hattından gelen homojen bir topluluk değil, merkezi bir yönetici elitin (Azizan Hanedanı) etrafında birleşmiş, farklı kökenlere sahip kabilelerin oluşturduğu bir konfederasyondur. Şerefname ve diğer tarihsel kaynaklar, bu şemsiye altındaki veya bu coğrafyadaki (Garzan-Hasankeyf) grupları detaylı bir şekilde listeler.
Şerefname'de Zikredilen Aşiret Bileşenleri
Şeref Han, Hasankeyf ve Garzan bölgesindeki aşiretleri sayarken, bölgenin demografik çeşitliliğini gözler önüne serer. Aşağıdaki tablo, Şerefname analizlerine dayanarak bölgedeki temel grupları özetlemektedir :
|
Aşiret/Kabile Adı |
Karakteristik Özellikleri ve Tarihsel Rolü |
|
Becnevi (Beşnevi) |
Bölgenin en eski yerleşik unsurlarından biridir. Hasankeyf beyleriyle iktidar mücadelesi yaşamış, zaman zaman kaleleri (Hasankeyf) kaybetmiş veya geri almışlardır. "Melikanlar" olarak bilinen Hasankeyf yöneticilerinin şehri Becnevilerden aldığı rivayet edilir. |
|
Reşan |
Günümüzde de bölgede varlığını güçlü bir şekilde sürdüren, Garzan Çayı'nın kollarından Reşan Çayı'na adını veren büyük bir aşirettir. Genellikle savaşçı kimlikleri ve kalabalık nüfuslarıyla bilinirler. |
|
Mihrani |
Erken İslam fetihleri döneminde bölgeye yerleştikleri veya o dönemden beri var oldukları düşünülen, köklü bir gruptur. |
|
Şakaki (Şeqaqi) |
Sadece Garzan'da değil, İran sınırına kadar uzanan geniş bir coğrafyada (Van, Urmiye) kolları bulunan büyük bir konfederasyondur. Garzan'daki kolları yerel beylerle ittifak halindedir. |
|
Zırkan (Zırki) |
Özellikle Derzin ve Gırdıkan bölgelerinde (Siirt-Batman hattı) kendi beyliklerini kurmuş, Şerefname'de ayrı bir başlık altında incelenen güçlü bir gruptur. |
|
Aşti & Kişki |
Daha lokal ölçekli, aşiretler arası dengelerde vurucu güç olarak kullanılan savaşçı kabileler. |
|
Mirdas (Mirdasi) |
Eğil ve Palu beyleriyle akrabalık bağları olan, aristokratik kökenli ve yönetimde söz sahibi olmuş bir aşirettir. |
|
Büyük & Küçük Kurdli |
İsimlendirme, bu grupların bölgedeki etnik Kürt nüfusunun ana gövdesini oluşturduğuna işaret edebilir. |
Toplumsal Hiyerarşi
Bu konfederatif yapıda, Azizan (Hazzo/Garzan Beyleri) en üstteki yönetici sınıfı temsil ederken, Reşan ve Şakaki gibi büyük aşiretler askeri gücün omurgasını oluşturmuştur. Tarımsal üretimle uğraşan daha küçük kabileler ve gayrimüslim tebaa (Ermeniler ve Süryaniler), bu askeri aristokrasinin koruması altında ekonomik faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Şerefname'de Erzen bölgesinde 12 bin Hristiyan nüfusun varlığından bahsedilmesi , bölgenin İslamlaşma sürecine rağmen 16. yüzyılda hala ciddi bir demografik çeşitliliğe sahip olduğunu gösterir.
Osmanlı Dönemi: Tanzimat'tan Hamidiye Alayları'na
Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki merkezileşme politikaları, Garzan bölgesindeki klasik "Beylik" sistemini dönüştürmüştür. Yerel özerkliğin kısıtlanması, aşiret reislerini yeni güç arayışlarına itmiş ve bu arayış, Sultan II. Abdülhamid'in "Hamidiye Alayları" projesinde vücut bulmuştur.
Hamidiye Alayları'nın Stratejik Kuruluşu
1890 yılında, IV. Ordu Komutanı Müşir Zeki Paşa ve padişahın yaveri Şakir Paşa tarafından organize edilen Hamidiye Hafif Süvari Alayları, Doğu Anadolu'daki Sünni Kürt aşiretlerini Rus tehdidine ve yükselen Ermeni milliyetçiliğine karşı silahlandırmayı amaçlıyordu. Bu proje, aşiret reislerine "Paşa", "Bey" ve "Binbaşı" gibi askeri rütbeler vererek, onları devlet hiyerarşisine eklemlemiştir.
Xerzan Aşiretinin Alaylara Katılımı: 24. ve 25. Alaylar
Arşiv belgeleri, Garzan bölgesindeki aşiretlerin bu sisteme yoğun bir ilgi gösterdiğini ve iki ayrı alay oluşturduklarını doğrulamaktadır.
- Alay Teşekkülü: Garzan aşiretleri, 24. ve 25. Hamidiye Alayları bünyesinde örgütlenmiştir. Bu alayların kurulması, aşiretin sadece askeri gücünü değil, bölgesel prestijini de artırmıştır.
- Kazanımlar ve Motivasyon: Aşiret reisleri için Hamidiye sistemine dahil olmak, yerel rakiplerine (örneğin Cizre-Botan beyleri veya Bedirhaniler) karşı devlet desteğini arkalarına almak anlamına geliyordu. Ayrıca vergi muafiyetleri, silah temini ve yargı dokunulmazlığı gibi ayrıcalıklar, Xerzan ağalarının gücünü pekiştirmiştir.
- İç ve Dış Dinamikler: 25. Alay'ın kuruluşu, bölgedeki devrimci faaliyetlerin ve sınır güvenliği sorunlarının arttığı bir döneme denk gelmektedir. Alaylar, başlangıçta Rus sınırını koruma amacı taşısa da, zamanla iç güvenlikte (özellikle Ermeni olaylarında) ve aşiretler arası çatışmalarda da aktif rol oynamıştır. Bu durum, bölgedeki Müslüman-Hristiyan ilişkilerini geri dönülmez bir şekilde zedelemiştir.
Iğdır ve Karapapak Bağlantısı
Hamidiye Alayları sadece Garzan ile sınırlı kalmamış, Iğdır bölgesindeki Karapapak aşiretleri de (Veli Bey yönetiminde) benzer alaylar kurmuştur. Bu durum, projenin tüm Doğu sınır hattını kapsayan, aşiretler üstü bir devlet politikası olduğunu gösterir. Garzan'daki alaylar, bu geniş güvenlik zincirinin güney halkasını oluşturmuştur.
Osmanlı Arşiv Belgelerinde Xerzan ( Garzan) Aşireti
1
Beşiri'ye tabi Kefrezo karyesindeki Hıristiyan ahaliden bazıları kilisede ve bunların teşvikiyle Garzan Aşireti'nden bazılarının da karye-i mezkure civarında ictima ederek hükümete itaat etmeyeceklerini ifade ettikleri haber verildiğinden takayyüdat-ı lazımenin icrası. (Bitlis)
H-22-04-1323
2
Siird'in Garzan taraflarına yerleştirilen Şikak Aşireti'nin firarları ve reislerinin yakalanması.
H-03-01-1299
3
Garzan'da Pençnar Aşireti Reisi Cemil Bey'in vatanın ve milletin istiklali için her fedakarlığa hazır olduklarını bildirdiği.
4.02.1920
4
Onüçüncü Kolordu Kumandanlığı mıntıkası olan Diyarbekir, Bitlis, Elazığ vesair mahallerde 1335 senesi Nisanı'nın ilk onbeş gününde meydana gelen asayiş vakalarını ve alınan tedbirleri havi tanzim edilen bilgilerin suretinin Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Dairesince takdimi.
H-20-07-1337
5
20 Kasım 1919 günü Sivas'ta Heyet-i Temsiliye ile bazı komutanlar arasında yapılan görüşme tutanakları.
20.11.1919
6
Garzan Kazası'nın Perşim Kasam Karyesi Pentcar (?) Aşireti'nden Ali'nin oğlu Reis'in Aşiret Ağası Mehmed Ağa tarafından öldürtüldüğünü şikayet etmek istediğinde Tabur Ağası Arif tarafından tevkif edilip işkenceye maruz kaldığını şikayet etmesi üzerine adı geçen katiller ve tabur ağası hakkında gerekli tahkikatın yapılarak neticesinin bildirilmesi gerektiği.
H-23-09-1310
7
Meşhur Şaki Bahtiyarlı Cemil Çeto'nun Garzan kazasına yarım saat mesafedeki karyeleri basarak hayvanat, mevaşi vesair emvali gasb ve ahaliyi tehdit etmesi üzerine hükümetçe gerekli teşebbüsatta bulunularak ahalinin hukuk ve istirahatını ihlale meydan verilmemesi.
H-04-09-1337
8
I- Siirt'te Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti teşekkül ettiği. II- Diyarbekir vilayetinin hiçbir yerinde cemiyetin şubesinin teşekkül edemediği ve teşkilat-ı milliye aleyhindeki icraatları ve her türlü münasebetsizlikleri tespit edilen Diyarbekir valisinin değiştirilmesi ve Silvan kaza kaymakamının da tevkif edilmesinin istenildiği. III- Silvan ve Beşiri'de Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti teşkiline başlanıldığı.
8.10.1919
9
Diyarbekir'ın Beşiri kazasına bağlı Basmas köyündeki arazilerinin bazı kişilerce elinden alınmak istendiğine dair Alikan Aşireti'nden Hacı Ömerzade Osman imzasıyla Garzan'dan çekilen telgraf.
H-29-10-1328
10
Garzan kazasının Pencinar Aşireti Reisi Cemil Çeto ve rüfekası hakkında harekat-ı askeriye icrasının münasip olub olmadığının Bitlis Valiliği'nden sorulması.
H-25-10-1337
11
Eğin hadisesinden sonra Kürd aşiretlerinden bazılarının öteden beri meydana gelen tecavüz hareketleri ve gasb olaylarının önüne geçilmesi için tedbirler alınması.
H-14-05-1314
12
Garzan'da Pencar Aşireti Reisi Cemil Çeto, Taşalı Osman ve Jilyan Reisi Resul'un, Berizi Karyesi'ne taarruzda bulundukları, jandarmanın buna engel olamadığı, bu nedenle Siird Müfrezesi'nin takviye edilmesinin gerektiği.
03.06.1335
13
On Üçüncü Kolordu tarafından bölgede asayişin ve vergi tahsilinin sağlanması amacıyla istenmiş olan kuvvetlerden bir kısmının Bitlis ve havalisine gönderileceği.
27.07.1335
14
Fransızlara hizmet etmeyen memurların değiştirilip yerlerine gayrimüslimlerin yerleştirilmesi ve Fransızlara bağlı aşiretlerin suçları hususunda kolaylık gösterilmesi için Diyarbekirli Süryani Hasib Efendi'nin Fransızlar tarafından Urfa Adliyesine kontrol memuru tayin edilmesi.
28.01.1920
15
Garzan'a tabi Güzeldere karyesi ahalisinden Başdo'nun Pençnar aşireti nezdinde olduğu anlaşılan hayvanlarının geri alındığı.
H-15-07-1314
16
Maraş, Adana, Ayntab ve Urfa'da Fransız ve Ermenilerin yaptıkları katliamların, bütün mahalli teşkilâtlarca birçok kaza ve illerde yapılan mitinglerle protesto edilerek Sadaret, Dahiliye ve Hariciye Nezaretleri ile İtilâf Devletleri Mümessillerine bu mezalimlere son verilmesi konusunda protesto telgrafları çekildiğinin bildirildiği.
25.01.1920
17
İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından işgali üzerine valilik, mutasarrıflık ve müdafaa-i hukuk merkezlerinden yabancı devlet mümessilleri, Hariciye Nezaretleri ve Meclis-i Mebusan Riyasetlerine protesto telgraflarının çekildiği.
3.04.1920
18
Bitlis Vilayeti'nin Garzan kazasına tabi Hariri köyündeki hanesine, Yekran Aşireti Şeyhi Mehmed'in adamlarının tecavüzde bulunduğunu şikayet eden Genco'nun şikayetinin tahkik edilip neticenin bildirilmesi isteği.
H-20-10-1310
19
Üçüncü Ordu Eski Müfettişi Mustafa Kemal'in, yapılan Erzurum Kongresi ile vatanın istiklalini temin için çalışılacağı, yine aynı maksatla Sivas'ta bir kongre toplanacağı, Sadullah Efendi'nin Heyet-i Temsiliyeye aza seçildiği konularında aşiret reislerine gönderdiği mektup.
13.08.1919
20
Diyarbekirli Bitlis hududunda jandarmanın aşiretlerle müsademesi.
H-07-12-1321
21 1335 yılı Mart ayından 1336 yıl Nisan ayına kadar Bitlis vilayetine bağlı Siird, Barzan, Muş, Sason vs. kaza ve köylerde vuku bulan şekavet ve asayişsizlik hakkında yapılan yazışmalar. H-22-06-1338
22
Diyarbekir'ın acil ihtiyaçları olan nahiye teşkilatının tamamlanması, mektebler açılması, memur tayini, aşiretler arasında sulhun temini ve telgraf hattının temdidi hususları için tahsisat temini mümkün olmadığından iane toplanması.
H-3 -03-1320
23
Siird dahilindeki Keldani Cemaati'nin mallarını yağma ve altı karyelerini basarak katl vukua getiren Miran Aşireti'ne mensub mütecasirler hakkında kanuni muamele icrası.
H-23-04-1315
24
Garzan kazası Pencinar Aşireti Reisi Cemil Çeto ve diğerleri için tecil edilmiş olan takibat-ı kanuniyenin hâlâ geçerli olup olmadığının bildirilmesi.
H-01-02-1337
25
1 -Garzan Kazası'na bağlı bazı köylerde ağalık meselesiyle ilgili olarak anlaşmazlık olduğu, On Üçüncü Kolordu Kumandanlığınca gönderilen müfreze vasıtasıyla sükûnetin sağlandığı. 2-Haydaranlı Aşireti'nin Malatya'dan Harput'a giderken tecavüzlerde bulunduğu ve buna duruma karşı gerekli tedbirlerin alındığının bildirildiği.
01.12.1335
26
Sason Kazası'nda bulunan aşiretler arasındaki anlaşmazlığın, Garzan'dan gönderilen bir müfreze vasıtasıyla giderildiği ve diğer mıntıkalarda her hangi bir vukuatın olmadığının bildirildiği.
13.01.1335
27
1-Samsad havalisindeki aşiretler arasındaki ihtilâfın bertaraf edilerek sükûnetin sağlandığı. 2-Midyat mıntıkasındaki koyun hırsızlığını önlemek üzere bir müfreze sevkedildiği ve koyunların sahiplerine iade edildiği. 3-Garzan'ın Malkan Nahiyesi'nden çalınan tuzun bedeli ve biriken vergileri tahsil etmek üzere buraya bir müfreze gönderildiğinin On Üçüncü Kolordu Kumandanlığınca Harbiye Nezaretine bildirildiği.
31.01.1336
28
İkinci Fırka tarafından bir müfrezenin Ramanlı Ali'nin yakalanması için gönderildiği, diğer mıntıkalarda asayişi bozacak herhangi bir durumun olmadığının bildirildiği.
06.02.1336
29
Midyat'tan Garzan'a gitmekte olan erzak kervanına saldıran Pancinar aşiretine mensup şakilerin yakalanması için teşebbüste bulunulduğu.
H-23-08-1323
30
Bir kısmı Garzan diger kısmı Beşiri kazası dahilinde bulunan aşiretlerin bu iki kazadan birine ilhakıyla idarelerinin birleştirilmesi uygun görüldüğünden, gerekenin yapılması.
H-26-11-1323
31
Roman ve Alikan Aşiretlerinin bulunduğu köylerin Beşiri Kazası'na ve Raşkotan Aşireti'nin bulunduğu kurranın Garzan kazasına ilhakı.
H-21-03-1325
32
Biraderi Cemil'in ilan edilen umumî afva rağmen mahbus bulunduğuna dair Garzan'da Bahtiyar Aşireti Reisi Yaşar imzasıyla çekilen telgraf üzerine yapılan tahkikat.
H-05-03-1328
33
Asker-i Şahane'ye hücumla vukuata sebep olan Alikan Aşireti Reisi Osman'ın oğlu Hasan'ın diğer zanlı ile masum gösterilmeye çalışılan Rıdvan Müdürü Hacı Abdullah'ın derdest ve irsali hususunda Diyarbekir Vilayeti'nce gerekenin yapılması talebinde bulunulduğu.
H-14-10-1317
34
Diyarbekir Vilayetince gönderilen vukuat cetveli.
M-06-11-1901
35 Yaz mevsimlerinde Sason taraflarına gelen Kürt Aşiretleri'nin Ermeni mallarına zarar verdiklerine dair Ermeni Patrikliği'nin müracaatı. H-28-08-1332
36
Siird'in Köşk karyesinden biraderi Hamid ile refiklerinin Garzan kazasına giderken Pencar Aşireti'nden Mehmed Yaşar ile avanesi tarafından öldürüldüğü şikayetini havi aynı karyeden Süleyman bin Ferho tarafından verilen arzuhal irsal kılındığından gerekli tahkikatın yapılarak neticesinin bildirilmesi.
H-25-05-1318
37
Garzan'da Cemil Çeto namındaki şakinin, Beşiri'deki Raman ve diğer aşiretlerle birleşerek, bazı aşiretlere tecavüz için çadır kaldırdığından bahisle meselenin sulh içerisinde halledilmesi ve şakinin kaldırılıp bir daha dönmesine meydan verilmemesine dair Kalem-i Mahsus'tan Bitlis ve Diyarbekir vilayetine çekilen telgraf.
H-01-07-1337
38
Garzan eşkıyasından Pencar Aşireti reisi Beşşar Çeto'nun önemli bir şahsiyet olması nedeniyle afvedilmesi talebi.
H-22-11-1331
39
Garzan'da hududa tecavüzle dört adamı katleden Alikan Aşireti Reisi Osman Ağa'dan rüşvet alan Garzan Kaymakamı Pençber Aşireti'ni nakl-i haneye mecbur etmek istediğinden kaymakamın sürülerek Osman Ağa'nın tedibi.
H-8 -04-1319
40
Sason'un Haremi Aşireti Reisi Mehmed Ağa'yı öldüren katillerin takibi ve derdesti.
H-20-06-1328
41
Ayzar karyesindeki katil-maktûl ve mütecasirlerin İslam oldukları ve katillerin derhal derdesti için mahalline tebliğ olunduğu.
H-23-06-1328
42
Bitlis ve Siird havalisinde Kürt aşiretlerinin Ermeni köylerine baskın yaptıklarına dair Ermeni Patrikhasi'nin iddialarının tahkik edilmesi.
H-08-12-1331
43
Garzan kazası dahilinde Pencinar aşireti rüesasından ve erbab-ı şekavetten olup Adliyece gıyaben mahkum olan Yaşar Çetu, Mehmed Yaşar ve Halil adlı Kürdlerin hukuk-ı umumiyeden afları talebi ile katl ve gasb cürümlerinden dolayı gıyaben idam ve kürek cezalarına mahkum Bahtiyar Aşireti Reisi Veli Ağa ve diğerlerinin, üzerlerine gönderilen müfrezeye ateş açtıkları.
H-26-06-1319
44
Siird sancağının Garzan kazası ahalisine Alikan aşiretince vuku bulan tecavüz ve zulümlerin engellenerek mallarının geri alınması hususu.
H-06-07-1319
45
Garzan'da Penctar Aşireti Reisi olup gıyaben mahkum olan firari Yaşar ile arkadaşlarının affedildiği. (1321L-010)
H-07-10-1321
46
Urfa, Ayntab, Maraş ve Suruç'u işgal eden Fransızların bu mıntıkalardaki faaliyetleri, Garzan ve Berazi Aşiretlerinin Fransızlara karşı birleştikleri, Fransızların işgal ettikleri mıntıkaları tahliye etmeleri için siyasî teşebbüste bulunulmasının istendiği.
31.01.1336
47
Deyr-i Zor'u zapteden Arap kuvvetlerinin İngiliz işgalindeki Hasiçe karyesini de işgal ettikleri ve Garzan kazası aşiretleri reislerinin Şerif Paşa ile Kürt Teali Cemiyeti aleyhine bazı makamlara telgraf yolladıkları.
07.01.1336
48
Meşrutiyet'ten önce Beşiri kazası Kutdecano köyünden bir Ermeni kadınını kaçırarak zorla İslam eden Name Raşo adlı Kürd eşkiyanın, kadının babasının evine dönmesi üzerine tekrar elde etmek için akrabasını yaralayarak kaçtığı,bulunması için tahkikatın devam ettiği.
H-10-09-1329
49
Bitlis'te Ermeni ahalisinden Mansur'un çocuklarını katledip paralarını ve koyunlarını gasbeden Alikan Reisi Osman, kardeşi Resul ve avanelerinin Garzan kazası tarafına firar ettikleri.
H-24-09-1319
50
Bitlis'te gıyaben mahkumiyetine karar verilen aşiret reislerinin ele geçirilmesi için gerekli nasihatların yapılması ve firarların önlenmesi için asker ve jandarma sevkinden sonra teslim olanların da aftan faydalandırılması.
H-10-02-1320
51
Eruh'un Zilan nahiyesi Kürd reislerinden Mehmed Resul'ün nahiye ileri gelenlerinden Mustafa Paşa'yı öldürmesi üzerine iki taraf arasında çatışma çıktığı, ancak olayların yatıştırılarak Eruh'da asayişin temin edildiği.
H-30-05-1320
52
Beşiri ve Garzan kazaları dahilinde meskun Sinkan ve Reşkotan aşiretleri arasındaki adavetin karşılıklı senetler alınarak telif edildiği.
H-07-03-1321
53
Beşiri kazasının Alikan ve Maladiyo aşiretleriyle Garzan ve Midyat'a tabi Raman aşiretleri reislerinin biraraya getirtilerek barıştırıldıkları, kanunsuz işlere başvurmayacaklarına dair kendilerinden senet alındığı ve gasb edilen malların bir kısmının sahiplerine iade edildiği.
H-10-03-1321
54
Garzan İdare Meclisi Azası Mukaddes Akrim'i öldürmek suçundan gıyaben mahkum edilen ve firarda bulunan Pencinar Aşireti Reisi ve Şaki Yaşar Çeto ve arkadaşlarının aman dilemesi ve hukuk-ı umumiyeden afları meselesi ile Reşkotanlı Silo'nun derhal derdest edilmesi gerektiği.
H-21-06-1321
55
Garzan'ın Pencinar aşiretiyle bazı karye Ekradının jandarma ve askere karşı silah kullandıkları ve Kürd eşkıyasından bazılarının yakalandığı.
H-25-06-1321
56
Beşiri Kazası Kürd aşireti ağası İbrahim bin Haso ile Garzan kazasındaki Raşkotan Aşireti halkının zulüm ve tecavüzlerinden meskun Ermenilerin başka yerlere taşınmakta olduklarına dair Ermeni Patrikliği şikayetinin doğruluk derecesinin bildirilmesi talebi.
H-16-02-1322
57
Muş sancağına tabi Mutki ahalisi, kabile ve aşiretlerine mensup bazı eşkıyanın civar kaza ve köylere saldırıp türlü fenalıklar yapmaları üzerine asayişin sağlanması için gerekli tedbirlerin alınması.
H-03-05-1273
58
Yolsuz muamelede bulunan Diyarbekir valisinden şikayet ve Reşkotan Aşireti Reisi Hacı Mehmed, Şaki İbrahim Haso ile refiklerinin takibi hakkında.
H-04-05-1322
59
Pencar Aşireti reisi olup Hükümete dehalet eden Garzan eşkiyasından Yaşarco'nun hukuk-ı şahsiyye davası baki kalmak üzere hakkındaki ta'kibat-ı adliyenin te'hiri
H-03-01-1332
60
Bitlisin Garzan kazasıyla Diyarbekir'ın Beşiri kazasında mukayyed Berükan karyesinin Beşiri kazasına rabtı hususunda İdare-i Umumiye-i Vilayat Kanunu'na göre muamele yapılması.
H-18-11-1331
61
Bitlis vilayetindeki bazı nahiyelerle bunlara bağlı köylerin, hangisinin nereye bağlı bulunduğu.
H-08-01-1313
62
Bitlis valisinin heyeti ile beraber Garzan, Hazzo ve Sason kazalarında yaptığı teftişat ve ıslahat hakkındaki mülahazaların takdim edildiği.
H-04-09-1322
63
Siird'in Garzan kazasından iki eri öldüren ve Pençinar Aşireti reislerinden olan Yaşar Çeto'nun kardeşi ile diğer bir Kürd kabilesi reisi Ali Yunus'un takip edilerek yakalanmaları hususunda gerekli muamelenin yapılması.
H-15-02-1323
64
Reşkotan aşireti eşkiyasıyla Garzan ahalisinden Mıgırdıc'ın katilleri derdest edildiğinden ve eşkiya-yı merkumeden Bekiran aşireti şeyhi kendisinin itlakı ne surette bulunduğundan bahisle bazı ifadeyi havi maktul-i merkumun pederi Genco tarafından bu kere varid olan arzuhal. (Bitlis)
H-21-10-1310
65
Reşgünan Aşireti eşkıyasıyla Garzan ahalisinden Mıgırdıç'in katillerinin der-destiyle mukteza-yı ma'deletin ifası hakkında maktulün pederi Genco tarafından bu kere de verilen arzuhalin leffiyle bu şakilerin be-he-mahal der-destiyle muamele-i lazımenin ifa ve inhası Bitlis Vilayeti'ne bildirildiğinden Nezaret-i Celileleri'nce dahi mahalli memurin-i adliyesine ol babda tebligat-ı müessire icrası. (Adliye, Bitlis; 14627)
H-05-11-1310
66
Sason'un köylerinde meydana gelen katl ve kaçırma olaylarının faillerinin yakalanması ve bu işte müsamahası görülen Kabilcuz Jandarma Mülazımı Mehmed Efendi hakkında gerekli kanuni muamelenin yapılması.
H-26-01-1332
67
Beşirili Hovgini Abdülkadir Adi'nin Siird'in umumi caddesinde şekavete cüret ettikleri hususunda Reşgünan ümerasından Hacı Mahmud ve Resul'un Garzan'dan çektikleri telgrafın tahkiki.
H-10-02-1324
68
Pençinar Aşireti Reisi Yaşar'ın Garzan'da bulunan Bitlis kumandanı yanındaki seyyar kuvvetler tarafından köylerinin tahrip edildiğinden şikayetleri.
H-4 -03-1324
69
Garzan kazasının Hatme karyesinde mukim Pençnar Aşireti'nin Malafaro kabilesinden bazı şahıslarla, tarlaya hayvan girmesi meselesi yüzünden çıkan münazaa neticesinde ölen ve yaralananlar olduğu.
H-27-06-1324
70
İsmail'in Garzan'da halifeye dahaleti, aşiret ve saire ile ilgili hususlar hakkında ayrıntılı telgraf. (Siird)
R-11-08-1314
71
Garzan'ın Pençnar Aşiretinden bazılarının affedilmeleri.
H-28-03-1320
72 Silvan ile Garzan arasındaki telgraf direklerini çalanların derdest olunması ve hattın muhafazasına dikkat edilmesi. H-12-10-1324
73
Muş sancağının bazı mevkiilerinin verimsizliği yüzünden bir hayli Ermeni köylüsünün Muş ovası karyelerine ve Muş merkezine iltica ile perişan oldukları. Garzan karyelerindeki Ermenilerin de Reşgünan Aşireti'nin baskılarına dayanamayarak Siird merkezine iltica ettiklerinden bu durumlar karşısında ne tür tedbirler alındığı.
H-15-10-1324
74
Garzan'ın Bakınan (?) nahiyesini eşirranın tecavüzünden korumak için bir bölük asker istihdam edilmesi talebi.
H-7 -02-1325
75
Aşiretler arası müsademe.
H-14-11-1320
76 Garzan'ın Limoni karyesinde bulunan Beşiri Bey ve Cizre ahalisinden beş kişi ile asakir-i şahane arasında niza vuku bulduğunun Diyarbekir Valiliği'nden bildirilmesi üzerine Garzan kaymakamıyla zabıta memuru, mahall-i vakaya azimet ederek esas-ı vakanın, aşiret reisi Osman ile oğlu Hasan'ın yüz kadar avenesiyle Zivi nahiyesindeki müfreze-i askeriyeye hicum ederek askerlerden birisini şehit etmeleri üzerine zuhur ettiğinin anlaşıldığı, Osman ile avenesinin derdestinin Beşiri Kaymakamlığınca talep edildiği ve Rişvan'da Abdullah Ağa'ya isnad edilen suçla kendisinin bir ilgisinin olmadığı. (Diyarbekir) R-3 -12-1315
77
Reşgünan Aşireti eşkiyası ile Garzan ahalisinden Mıgırdıç'ın katilleri hakkında takibat icrası. (Bitlis;15281)
H-29-01-1311
78
Bitlis'e tabi Garzan kazası dahilinde bulunan, Şeküftanlı İbrahim Ağa ve oğullarıyla mensub oldukları Ramman Aşireti'ne mensub avanelerinin Diyarbekir'den Musul'a nehir sevkiyatı yapan keleklere taarruz ettikleri.
H-5 -03-1326
79
Bitlis'in Garzan kazasına tabi Şeman Aşiretinin Beşiri kazası kuralarına saldırdığı ve üzerlerine asker sevk edildiği.
H-04-10-1322
80
İzmir Fecayii sebebi ile Garzan (Siirt) aşiret reisleri ve ileri gelenlenlerin Heyet-i Temsiliye vasıtası ile İtilâf Devletleri mümessillerine çektiği protesto telgrafı.
15.12.1335
81
Garzan kazası dahilinde Pencinak Aşireti rüesasından Beşar Cüda, Mehmed Beşar ve beraberindekilerin, yakalanmaları için jandarma ve müfreze askeri gönderilmesi, bunların hükümete muhalefet etmeyeceklerini beyan etmeleri halinde ellerine sened verilmesi. (Bitlis)
R-03-12-1317
82
Garzan kazasında bulunan aşiret reislerinden Mehmed Beşar ile Beşar Çeto'nun af edilmeleri talebi. (Bitlis)
R-12-01-1318
83
Diyarbekir'a merbut Beşiri ile Bitlis'e tabi Garzan kazalarındaki Pençnar ve Alikan Aşiretleri arasındaki anlaşmazlığın bir vukuata sebep olmadan halli çaresinin arzı. (Bitlis)
R-7 -03-1318
84
Diyarbekir'ın Alikan Aşireti'nden bir kabilenin Garzan'daki Pençnarlılardan celp ettikleri eşhas ile asakir-i şahane üzerine tecavüzatta bulundukları ve gasp ettikleri esliha vesaireyi de Bitlis'in başka bir mahalline geçireceklerinden gereken tedbir alınarak mürurlarına meydan verilmemesi. (Bitlis)
R-7 -03-1318
85
Diyarbekir'a merbut Beşiri kazası dahilindeki Alikan ile Siird'in Garzan kazasındaki Pençnar aşiretleri arasında vuku bulan müsademe. (Bitlis)
R-8 -03-1318
86
Beşiri kaymakamının refakatinde bulunan ve Diyarbekir fırkasına mensup asakir-i şahane ile Alikan Aşireti reislerine darılıp Garzan'a gelen ve hükümetçe Diyarbekir cihetine iade edilen Maladyo Kabilesi arasında vuku bulan arbedenin işarı. (Bitlis)
R-12-03-1318
87
Pençnar Aşireti Reisi Çeto Beşar ile Alikan Aşireti Reisi Osman ve Mehmed Beşar, Cemil, Mecid ve Garzan ve Sason Kürdlerinden Halil, Ali, Yunus, Derviş ve Hasan nam şahısların affedilmeleri. (Bitlis)
R-03-05-1318
88
İstoşkir Boğazını tutan Miran Aşireti ile Mustafa Paşa arasında meydan gelen mücadelede Mustafa Paşa'nın ve aşiretten on kadar şakinin ölmesi üzerine çevrede bulunan asker ve jandarmanın o bölgeye gönderildiği ve birisi Garzan'da diğeri Rıdvan kazasında olmak üzere iki askeri birliğin oluşturulduğu. (Bitlis)
R-1 -07-1318
89
Garzan'ın Pencinar Aşireti ile bazı kura Ekradı'nın asakir-i şahaneye karşı silah istimaline cüret etmelerinden bahisle çıkan müsademe neticesi hakkında Siird Mutasarrıflığı'nın bilgi verdiği. (Bitlis)
R-20-06-1319
90
Garzan'ın bir karyesinde Reşgünan Aşireti'ne mensup bir Kürd'ün katledilmesinden dolayı çıkan husumetten bahisle Reşgünanlı Silo nam şahıs tarafından Garzan Meclis-i İdare azasından Maksi Efrim Efendi'nin öldürülmesinden bahisle katilin yakalanarak cezalandırılması. (Bitlis)
R-24-06-1319
91
Garzan'da Pencar Aşireti Reisi olup gıyaben mahkum olan Beşar Çeto'nun Ekrad'ca saklandığı için yakalanamadığı ve merkumun refikinin hukuk-ı umumiyece afvedilerek vukuata son verilmesi. (Bitlis)
R-11-10-1319
92
Diyarbekir'ın Midyat kazasından Siird'in Garzan kazasına gelmekte olan üzüm ve erzak kervanına saldırarak beş on kişiyi yaralayan ve katleden Pencinar Aşireti'nden şaki Cemil'in derdest ve tediblerinin istenilmesi. (Bitlis)
R-06-08-1321
93
Bitlis'te Garzan kazasına tabi Reşgünan aşiretinden Kali Mamo isimli şahsın Silvan ve Garzan telgraf direklerini çaldığı ve Bitlis-Van vilayetleri arasındaki muhaberatı kesintiye uğrattığı ifadesi üzerine, gereğinin süratle yapılmasının Bitlis Vilayeti'ne yazıldığı. (Diyarbekir)
R-19-08-1322
94
Siird'teki Reşkevan, Bekiran, Alikan ve Pençnar aşiretlerinin iskanında hizmetleri olanların nişanla taltifi.
H-30-01-1290
95
Kürdistan dahilinde Garzan ve Şirvan Aşiretleri'nden olup Bedirhan ve İzzeddin Şîr Bey meselelerinde hüsn-i hizmetlerine binaen taltif edilen Fettah ve Şîr Beyler'e gerekli hürmetin gösterilmesi.
H-21-09-1278
96
*Adi suçlar [Gasp ve nehb olunan tuz] : Kürdistan, Siirt, Garzan , Ziriki, Muş, Bitlis, Petraki (İskender Bey'in şeriki), İskender Bey (Diyarbekir Fransa konsolos vekilinin kardeşi), Enveri Bey (Diyarbekir Fransa Konsolosu), Fransa Sefareti, Salma Memlahası, Amedi tuzu, Puran Aşireti, Alikan Aşireti, Atmangan Aşireti, Pençnar Aşireti, Suluki Aşireti
H-12-04-1283
97
Reşkotan aşiretlerinin tedib edilerek vergi teklifini kabul ederek hükümete sığındıklarını, vali vekili Firuzan'ın Garzan'dan bildirdiği. (Musul)
R-11-05-1333
98
Milan Aşireti'nden ilk posta kırk kişilik bir mülteci kafilesi Garzan'dan sevk edildiğine dair. (Bitlis)
R-29-04-1334
99
Erzurum aşiretlerinden dörtyüzseksen kişilik bir kafilenin Garzan'dan Bitlis'e sevkedildiği. (Bitlis)
R-08-06-1334
100
Zeylanlı Şeyh Mehmed Efendi ile beraber Diyarbekir tarikiyle Hicaz'a müteveccihen hareket etmiş olan Bekiranlı Aşireti ağalarından Ömer, Şero ve Genco ağaların Garzan kazasındaki karyelerine avdet etmiş oldukları. (Bitlis; 44174)
H-30-09-1312
101
Garzan kazası eski katibi Siirdli Bekir Efendi'nin, eşkıyadan Pencar Aşireti Reisi Beşar Çeto ve avanesinin yakalanması için hükümetçe yapılacak tertibatı şakiye gizlice haber verdiği için başka yere tayin olunduğu, ancak görevine geri dönerek yardımlarına devam ettiği, ayrıca şakinin eniştesi Siirdli Mustafa ile kardeşi Siird Belediye Başkanı Masi Efendi tarafından da korunduğuna dair ihbar varakasının Bitlis Vilayeti'ne irsali.
H-20-07-1320
102
*Adi suçlar *Tanzim [Tuz] [Gasb] : Diyarbekir, Petraki (Diyarbekir Fransa konsolos vekilinin kardeşi İskender Bey'in şeriki), Hasan Ağa (Pencinar Aşireti Ağası), Ömer ağa (Alikon Aşireti Ağası), Atmakan Aşireti, Şemmer urbanı, Tuz karhaneleri (Garzan), Alikan Aşireti, Botan Aşireti, Siloki Aşireti, Pencinar Aşireti
H-02-11-1284
103
Pencar Aşireti Reisi Cemil Çeto'nun Siird'in Garzan merasındaki mevaşiyi gasba kıyam eylediğinden yakalanması, Siird Mutasarrıfının vazifesi başına geldikleri ve jandarma Alay Kumandanlığına münasip birinin tayini. (Bitlis)
R-11-05-1335
104
Reşgünan Aşireti'ne mensup olup Garzan'ın Barih adlı hristiyan köyüne saldıran şahısların yakalanması için gerekli tebligatın yapıldığı.
H-29-09-1313
105
Reşgünan Aşireti'ne mensup bazı şahısların Siird'e muzaf Garzan Kazası dahilindeki Barih Köyü'nde meskun hrıstiyan ahaliye karşı tecavüzlerinin önlenmesi için lazım gelen tedbirlerin alınması.
H-29-09-1313
106
Ticaret için Bitlis'e giderken Garzan kazasında katledilen Mehmed Said'in katilleri olan Resul ve Halid'in Pencinarlı Şaki Cemil b. Çato'ya iltihak ederek Beşiri ve Midyat kazaları civarındaki mağaralarda ikamet ettiklerinden bahisle yakalanmalarının Diyarbekir Vilayeti'ne işarı.
H-14-02-1324
107
Pencinar Aşireti Reisi Beşar Çato ile avanesinin, çiftliğine hücum ile ahalisinden birini katlederek hanelerini yakmaları üzerine muhafaza-i hayat için Siird'e iltica ettiği halde eşkiyaya isnad kılınan katil fiilinde kendisi amir gösterilerek ve sair sebepten Diyarbekir'da mevkuf bulunduğu, muhakemesine bakılmaması sebebiyle perişan olduğu ve iltizam ettiği karyelerin aşarını dahi tahsil edemediğinden bahseden Garzan kazasına bağlı Rıdvan Nahiyesi Müdür-i sabıkı Mehmed Şakir Efendi'nin arzuhalinin gereğinin yapılması.
H-26-08-1326
108
Ramman ve Alikan Aşiretlerinin bulunduğu köylerin Beşiri kazasına ve Raşkutan Aşireti'nin dahi Garzan kazasına ilhakıyla tevhid-i idareleri lüzumu. (Diyarbekir 4)
H-21-11-1326
109
Siird'de sakin Pençinarlı Aşireti'nden ve eşkiyadan Yaşar'ın, yakalanarak Garzan Kaymakamlığı'na teslim edildiği halde serbest bırakılarak kendisini takib eden Bitlis Zabtiye Alayı Bölük Ağalarından Hacı Hasan Ağa'yı katletmesinde mahalli mülkiye memurlarının ihtimamsızlığı görüldüğünden Bitlis Valiliği'nce tahkikat yapılması.
H-21-07-1305
110
Garzan, Beşiri ve diğer nahiyeler ahalisine Bekran, Yencinar ve sair aşiretlerinin yaptığı zulmünün önüne geçilmesini isteyen Mardin Süryani-i Kadim Milleti Patrikliği varakası ve eklerinin icabı icra olunmak üzre gönderildiği.
H-24-12-1306
111
Garzan kazasının Halil Pencnar aşireti rüesasından ve erbab-ı şekavetten Yaşar Çene, Mehmed Yaşar, Halil, Ali, Yunus, Halid, Derviş ve Hüseyin'in kabul-i dehaletleri. (Dahiliye)
H-29-11-1319
112
I- Yezidi taifesinin temettü vergisinden olan borçları II- Garzan Kaymakamı Bekir Sıdkı Efendi hakkında Alikan Aşireti Reisi Osman Ağa'nın ileri sürdüğü iddialar. (Van 1)
H-27-01-1313
113
Garzan'da Pencnar Aşireti reisi olup gıyaben mahkum bulunan firari Yaşar, Ali Yunus ve Ömer gibi dört arkadaşının dehalet ve istimanlarının kabulü. (Dahiliye, Adliye)
H-09-10-1321
114
Siird dahilinde gıyaben mahkum olan aşiret mensuplarının, emniyetin sağlanması ve tekalif-i emiriyenin tahsili için hukuk-i şahsiye davaları baki kalmak üzere hukuk-i umumiyeden afları talebi.
H-28-02-1318
115
Bitlis'de bazı mevkilerde askeri kıtaların talim için merkezlerine celbi, tecavüz fikrinden vazgeçmeyen aşiretlerin cesaretini artıracağından bundan vazgeçilmesi.
H-28-09-1326
116
Milli Aşireti Reisi ibrahim'in yakalanması ve yağmalanan malların geri alınarak sahiblerine iade edilmesi için gerekli askeri kuvvete ihtiyaç duyulduğu bir sırada, Viranşehir'deki nizamiye taburuyla iki süvari bölüğünün kaldırılmasının uygun olmadığının Diyarbekir Valiliği'nden bildirilmesi.
H-14-10-1326
117
Pervari, Garzan, Şirvan ve Eruh kazaları aşiretlerinden olup gıyaben müttehim ve mahkum bulunanlardan müracaatla istiman edenlerin hukuk-ı umumiyeden afvları.
H-4 -12-1326
118
Siird, Şirvan, Pervari, Garzan ve Eruh kazaları aşiretleri mahkumlarından avdet ederek aman dileyenlerin de afvedilmeleri.
H-6 -12-1326
119
Pençnar Aşireti Reisi Beşşar Çeto'nun Alikan Aşireti'nin tenkilinde yararlılık gösterdiği için kendisine verilen resmi evrak ile parasının Bitlis esbak Valisi Ferid Paşa tarafından gasbedildiğini bildirmesi üzerine bu konuda Bitlis Valiliği'nden alınan cevabın tetkik edilmek üzere Şura-yı Devlet'e havale edildiği.
H-9 -12-1326
120
Bitlis'teki Reşkotan Aşireti'nin bulunduğu köylerin Garzan kazasına, Diyarbekir'daki Romman ve Alikan aşiretlerinin de bulunduğu köylerin Beşiri kazasına rabt ve ilhakları.
H-16-12-1326
121
İdare-i sabıka zamanında gıyaben mahkum olup firar eden ve sonradan teslim olan Eruh kazasının Zilan Aşireti Reisi Mehmed Resul ve aşireti halkının hukuk-ı umumiyeden afvı hakkında Bitlis Vilayeti'nden verilen bilgi üzerine Kürdistan havalisinde emniyet ve asayişin temini için gıyaben mahkum olup sonradan hükümet-i seniyyeye dehalet edenlerin şahsi hukuklarının baki kalmak üzere yeniden bir suç işledikleri takdirde eski suçlarına bakılarak kanuni muamelenin yapılmak üzere mahkumiyetlerinin afvı hususunun Kürdistan havalisine ve sair vilayetlere şumulü.
H-19-12-1326
122
Bitlis Vilayeti'nde henüz nüfus sayımına başlanılmayan mahallerden Mutki, Sason, Garzan kazaları ile Haput nahiyesi ve Alikan aşireti halkının nüfus muamelatının ikmal edilememesinin mahalli komisyon heyetinin işe ehemmiyet vermemesinden ve bazı Hamidiye Alayları'na mensup aşiret ileri gelenlerinin tahrir heyeti ile beraber olmalarından kaynaklandığı söz konusu bu durumun aşılarak gerektiği gibi tahrir-i nüfusun yapılmasının sağlanması.
H-2 -01-1327
123
Siird, Şirvan, Pervari, Garzan ve Eruh kazaları aşiretlerinden olup mahkum olan şahısların af talebinde bulunduklarından bahisle bunların hukuk-ı umumiyeden dolayı afvedilmelerinin Bitlis Vilayeti'nden bildirilmesi.
H-14-01-1327
124
Alikan Aşireti'nin tenkilinde hüsn-i hizmeti yedine verilen evrak-ı resmiye ile sabit iken Garzan'a gittikleri sırada Bitlis Valisi Ferid Paşa'nın, resmi evrakıyla üçyüz lirasını cebren aldığından bahisle bu akçenin validen bittahsil kruvazörler ianesine itası Pencinar Aşireti Reisi Yaşar Çeto imzasıyla Siird'den çekilen telgrafla taleb edildiğinden bu konudaki malumat ve izahatın gönderilmesi.
H-25-01-1327
125
Siird Mutasarrıfı Hüsameddin Paşa ve Garzan Kaymakamı Cevdet Efendi ve jandarma taburundan yüz altmış kadar memurun, Pencinar aşiretinden ve eşkiya-yı meşhureden Ömer İskan oğlullarının derdest ve adliyeye tevdii hususunda gösterdikleri himmetin takdire şayan olduğu. (Bitlis)
H-15-01-1324
126
Garzan köyleri ahalisinin, Alikanlı Osman ve arkadaşlarının tecavüzlerine karşı vilayete yaptıkları müracaatın neticesiz kaldığını bildirmeleri üzerine Diyarbekir İstinaf Mahkemesi Müddei-i Umumiliği'nden cevaben alınan tahriratın vilayete gönderildiği.
H-02-06-1327
127
Önceleri eşkıyalık yapan Garzan kazasının Pençnar aşiretinden Yaşar Hoca ve ailesinin Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte teslim olarak affa uğramalarına rağmen yeniden tutuklanması sebebiyle çekilen telgrafın mütalaası.
H-23-06-1327
128
Ticaret için Batman ve Musul'a sevkedilmek üzere satın aldıkları direklerinin ve bazı eşyalarının Reşkotan Aşireti'nden Lice Karyeli Resul Hacı Babek ve rüfekası tarafından gasb ve yağma edildiğinden bahisle geri alınması istirhamını havi Hısn-ı Keyf (Hasankeyf) Nahiyeli Ramazan'ın telgrafı üzerine gerekli muamelenin icrası.
H-16-07-1327
129
Reşkotan Aşireti Reisi Hacı Mehmed ve üç refikinin Silvan ve Beşiri kazalarından Sadık Bey, Hacı Sadun Ağa ile Hasan ve Mirza ağalar hakkında arazilerini almak için adamlarını öldürdüklerini havi Garzan'dan çektikleri telgrafının celp ve mütalaasıyla tahkikat icrası. (Diyarbekir)
H-17-03-1326
130
Raman ve Aligan aşiretlerinin bulundukları köylerin Beşiri kazasına ve Reşgonan aşiretinin bulunduğu kuranın Garzan kazasına ilhakı. (Harbiye, Maliye, Defter-i Hakani, Dahiliye)
H-03-12-1326
131
Onbin kadar aşairiyle beraber Hükümet-i Osmaniye'ye arz-ı hidemat etmek emelinde bulunduğundan bahisle inhilal eden miri mukataalardan birinde tavattununa müsaade talebinde bulunan Beni Lam Aşireti reisi Garzan el Bünyan imzasıyla alınan telgrafname üzerine Bağdad havalisindeki mukataat-ı emiriyenin efrad-ı aşaire ne suretle verildiğine dair mütalaa bildirilmesi. (Maliye; 97160)
H-22-08-1331
132
Pencar Aşireti Reisi olup hükümete müracaatla arz ve dehalet eden Garzan eşkiyasından Beşar Çeto'nun hukuk-ı şahsiye davası baki olmak üzere hakkında takibat-ı adliyenin tefvizi ve tecili. (Adliye; SYS/20-2)
Cumhuriyet Döneminde Xerzan Aşireti: Entegrasyon, Siyaset ve Modernite
Cumhuriyetin ilanı ile birlikte, Osmanlı'nın "aşiret-devlet" ittifakı yerini "ulus-devlet" inşasına bırakmıştır. Xerzan aşireti, bu yeni dönemde siyasi ve ekonomik araçlarını değiştirerek varlığını sürdürmüştür.
Ekonomik Dönüşüm ve Sanayileşme
Kurtalan (Mısrıç) merkezli ekonomik kalkınma hamleleri, aşiretin geleneksel feodal yapısını çözmeye başlamıştır.
- Tarım Devrimi: DSİ tarafından Ekinli Köyü'nde ve Köy Hizmetleri tarafından Yayıklı Köyü'nde inşa edilen sulama göletleri, kuru tarımdan sulu tarıma geçişi hızlandırmıştır. Bu durum, pamuk gibi endüstriyel ürünlerin ekimini artırmış ve aşiret mensuplarını toprağa dayalı ticari çiftçilere dönüştürmüştür.
- Sanayi Yatırımları: 1984 yılında üretime başlayan Kurtalan Çimento Fabrikası, bölgedeki en büyük kamu yatırımıdır. Fabrika, aşiret üyeleri için tarım dışı istihdam alanı yaratmış olsa da, bölgedeki işsizlik sorunu tam olarak çözülememiş, bu da batı illerine göçü tetiklemiştir.
- Kurumsallaşma: Toprak Mahsulleri Ofisi'nin (TMO) 1952'den beri bölgede faaliyet göstermesi, devletin tarımsal üretimi regüle etme ve aşiret çiftçisini pazar ekonomisine entegre etme çabasının bir göstergesidir.
Sosyokültürel Yapı ve Akademik İlgi
Din ve Eğitim
Bölge, Sünni İslam'ın Şafi mezhebinin güçlü etkisi altındadır. Medrese geleneği, Hıdır Bey Camii örneğinde görüldüğü gibi 15. yüzyıldan beri güçlüdür. Modern dönemde ise Mardin Artuklu Üniversitesi gibi kurumlar, bölgenin tarihini ve kültürünü akademik bir zemine taşımaktadır. Üniversite bünyesindeki "Türkiye'de Yaşayan Diller Enstitüsü" ve "Kurdology" dergisi, Xerzan bölgesinin dilini, edebiyatını ve tarihini (Şerefname analizleri gibi) bilimsel metotlarla inceleyerek, sözlü tarihin kaybolmasını engellemektedir.
Dil ve Kimlik
Bölgede hakim dil Kürtçe'nin Kurmanci lehçesidir. Ancak Şerefname'de bahsedilen "Zarzari" gibi grupların isimlerinin etimolojisi ("Altın Çocuklar") veya Zırkan beyliklerinin tarihi, bölgenin dilsel zenginliğinin ipuçlarını verir. Eğitim seviyesinin yükselmesi ve iletişim teknolojilerinin artmasıyla birlikte Türkçe kullanımı yaygınlaşmış, ancak yerel kimlik bilinci de (akademik ve siyasi çalışmalarla) güçlenmiştir.
Geçmişten Günümüze Xerzan Aşireti
Xerzan (Garzan), coğrafi bir terim olmanın ötesinde, yüzyıllara yayılan bir hayatta kalma ve adaptasyon stratejisinin adıdır. Erzen'in antik zenginliğinden, Azizan beylerinin diplomatik dehasına; Hamidiye Alayları'nın askeri gücünden, modern Kurtalan'ın demiryolu ve sanayi ile şekillenen yapısına kadar uzanan bu süreç, aşiretin statik değil dinamik bir yapı olduğunu gösterir.
Bugün Xerzan, ne sadece Şerefname'deki eski bir hanedan, ne de sadece modern siyasetin bir oy deposudur. O, Reşan'dan Raman'a, dağdaki koçerden ovadaki pamuk üreticisine kadar uzanan, tarihsel hafızasını modernitenin araçlarıyla yeniden üreten, Güneydoğu'nun en köklü sosyo-politik gerçekliklerinden biridir.
Xerzan Aşireti üyeleri bugün Güneydoğu’yla sınırlı kalmış bir aşiret olmaktan çok öte bir yapıdadır. Başta İstanbul olmak üzere metropollerin birçoğunda Xerzan aşireti mensupları yaşamaktadır.
Avrupa’nın birçok ülkesinde hatta Amerika’da bile Xerzan aşireti üyeleri yaşamakta bu da Xerzan aşiretini yerel bir aşiret olmaktan çıkarıp kozmopolit bir yapıya kavuşturmaktadır.
