Katliama Giden Yol: Ağrı İsyanları ve Bölgesel Gerilim
Olayların fitili, 1926 yılında Ağrı Dağı ve çevresinde başlayan Kürt isyanlarıyla (Ağrı Ayaklanmaları) ateşlendi. Osmanlı’nın yıkılışından sonra kurulan yeni ulus-devlet yapısı, bölgede merkezi otoriteyi kesin olarak tesis etmek istiyordu. Kürt aydınları ve eski askeri liderler tarafından kurulan Xoybûn örgütünün öncülük ettiği bu isyanlar, 1930 yılına gelindiğinde hükümet için ciddi bir güvenlik tehdidi halini almıştı.
Zilan Deresi (Zilan Vadisi), coğrafi yapısı gereği sarp, saklanmaya elverişli ve geniş bir bölgeydi. İsyan gruplarının bir kısmı ve onlara destek veren ya da sadece bölgede yaşayan aşiretler bu vadide yoğunlaşmıştı. Ankara hükümeti, Ağrı’daki direnişi tamamen kırmak için önce Zilan Vadisi’nin temizlenmesi gerektiğine karar verdi.
Kuşatma ve Operasyonun Başlaması
Haziran 1930'da planlanan ancak lojistik hazırlıklar nedeniyle Temmuz ayına sarkan askeri harekât, Kolordu komutasında ve hava kuvvetlerinin desteğiyle başladı. Bölgeye sevk edilen asker sayısı ve askeri teçhizat devasaydı. Dönemin askeri raporlarına göre, operasyonda 80’e yakın uçaktan oluşan bir hava gücü kullanıldı.
Harekâtın stratejisi "bölgeyi tamamen yalıtmak ve içeridekileri imha etmek" üzerine kuruluydu. Zilan Vadisi’ne giriş ve çıkışlar kapatıldı; böylece içeride kalan sivillerin kaçabileceği bir alan bırakılmadı. 13 Temmuz 1930 tarihi, operasyonun en kanlı evresinin başladığı gün olarak kayıtlara geçti.
Vadide Yaşananlar: Sivil Kırım ve Tanıklıklar
Askeri birlikler vadiye girdiğinde sadece silahlı milisleri değil, bölgedeki tüm köyleri hedef aldı. Kadın, çocuk, yaşlı ayrımı gözetilmeksizin binlerce insan toplu olarak kurşuna dizildi ya da süngülendi. Köyler ateşe verildi, hayvanlara el konuldu ve vadi adeta insansızlaştırıldı.
Olayı yaşayan ve hayatta kalan az sayıdaki tanığın anlatımları, facianın boyutunu gözler önüne sermektedir:
Tanıklar, hamile kadınların, çocukların ve yaşlıların sığınaklarda veya dere yataklarında toplu halde öldürüldüğünü aktarır.
Erciş’teki büyük camilerin (örneğin Kara Yusuf Paşa Camii) geçici toplama merkezleri ve hapishane olarak kullanıldığı, buralara getirilen insanların gruplar halinde vadi dışındaki değirmenlerde veya yol kenarlarında infaz edildiği anlatılır.
Zilan Deresi'nin günlerce kelimenin tam anlamıyla "kan ve ceset akıttığı" sözlü tarih çalışmalarında sıkça vurgulanır.
Dönemin Basını ve Resmi Söylem
Zilan’da yaşananlar dönemin ana akım medyasında gizlenmedi; aksine askeri bir başarı ve "temizlik" operasyonu olarak manşetlere taşındı. Devletin ve basının dili, harekatın ne kadar acımasız yürütüldüğünü açıkça ortaya koyuyordu.
Yukarıdaki tarihi gazete küpüründe de görüleceği üzere, 13 Temmuz 1930 tarihli Cumhuriyet Gazetesi olayı şu çarpıcı ifadelerle duyurmuştu:
"Zilan harekâtında imha edilenlerin miktarı 15 binden fazladır. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dolmuştur."
Yine dönemin diğer gazeteleri de operasyonu adeta bir "çekirge mücadelesi" gibi tasvir ederek, bölgedeki unsurların tamamen ortadan kaldırıldığını gururla yazıyordu. Başbakan İsmet İnönü ve dönemin yetkilileri, bu operasyonları ülkenin bütünlüğü ve asayişi için kaçınılmaz bir adım olarak savunmuştu.
Kayıpların Boyutu ve Hukuki Durum
Katliamda hayatını kaybedenlerin sayısı hakkında resmi kaynaklar ve bağımsız araştırmacılar arasında farklı veriler mevcuttur:
- Resmi / Basın Verileri: Dönemin Cumhuriyet gazetesi ölü sayısını 15.000 olarak vermiştir.
- Alternatif Kaynaklar ve İddialar: Kürt kaynakları, Xoybûn örgütünün raporları ve bazı bağımsız tarihçiler ölü sayısının 47.000'e kadar çıktığını; yüzlerce köyün tamamen haritadan silindiğini belirtir.
- Sovyet Raporları: Dönemin Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi raporlarında ise sadece vadilerden birinde 1.550 kişinin kesildiği, Erciş bölgesinde 200 köyün yakıldığı aktarılır.
Cezasızlık Yasası: Operasyonun ardından hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmak adına adımlar atıldı. 20 Temmuz 1931 tarihli ve 1850 Sayılı Kanun ile, Ağrı isyanı ve Zilan harekâtı bölgesinde askeri güçlerin veya sivil görevlilerin işlediği hiçbir fiilin "suç sayılmayacağı" teyit edilerek tam bir cezasızlık zırhı sağlandı.
Sürgün, İskan ve Ortak Hafıza
Katliamdan sağ kurtulan binlerce insan, Batı Anadolu illerine (Muğla, Aydın, Manisa vb.) zorunlu göçe tabi tutuldu. Zilan Vadisi uzun yıllar boyunca "yasaklı bölge" ilan edildi ve buraya giriş çıkışlar engellendi. Bölge halkının mallarına el konuldu ve ilerleyen yıllarda boşaltılan köylerin bir kısmına dışarıdan getirilen göçmenler yerleştirilerek bölgenin demografik yapısı değiştirilmeye çalışıldı.
Zilan Katliamı, üzerinden neredeyse bir asır geçmesine rağmen Kürt halkının kolektif hafızasında en derin, en sarsıcı trajedilerden biri olarak varlığını sürdürüyor. Günümüzde hâlâ bölgedeki baraj yapımları veya kazı çalışmalarında ortaya çıkan kemikler, bu büyük kırımın sönmeyen acısını yeniden hatırlatmaktadır.
Katliam Cezasız Kaldı
20 Temmuz 1931 tarihinde TBMM’de kabul edilen 1850 Sayılı Kanun, hukuk tarihi ve insan hakları savunucuları tarafından Türkiye’deki "cezasızlık kültürünün" en somut, en radikal yasal dayanaklarından biri olarak kabul edilir.
Bu kanun, Zilan Vadisi başta olmak üzere Ağrı İsyanları döneminde bölgede yürütülen askeri operasyonlar sırasında işlenen ağır suçları, katliamları, yağma ve yıkımları geriye dönük olarak "suç olmaktan çıkaran" özel bir dokunulmazlık yasasıdır.
Kanunun Orijinal Metni ve İçeriği
Kanunun adı resmi kayıtlarda "Erciş, Zilan, Ağrıdağ havalisinde vuku bulan isyanın tenkili emrinde işlenmiş ef'alin suç sayılmayacağına dair kanun" olarak geçer. Kanunun en kritik maddesi olan 1. Madde, devletin operasyon yürüten aktörlere sağladığı korumayı şu ifadelerle netleştirir:
Madde 1: "Erciş, Zilan, Ağrıdağ havalinde vuku bulan isyanla, bunu müteakip birinci umumi müfettişlik mıntıkası ve Erzincan'ın Pülümür kazası dahilinde yapılan takip ve tedip hareketleri münasebetlerile 20 Haziran 1930'dan 1 Kanunuevvel [Aralık] 1930 tarihine kadar askeri kuvvetler ve devlet memurları ve bunlarla birlikte hareket eden bekçi, korucu, milis ve ahali tarafından isyanın ve bu isyanla alakadar vak'aların tenkili [ortadan kaldırılması] emrinde gerek müstakilen ve gerek müştereken işlenmiş ef'al ve hareketi suç sayılmaz."
1850 Sayılı Kanun, sadece askerleri koruyan basit bir düzenleme değildi; kelimenin tam anlamıyla mutlak bir koruma kalkanıydı. Bunu şu dört ana başlık altında inceleyebiliriz:
A) "Suç" Kavramı Tamamen Ortadan Kaldırıldı
Hukukta bazen "af yasaları" çıkarılır; af yasaları işlenen fiilin suç olduğunu kabul eder ancak cezasını bağışlar. 1850 Sayılı Kanun ise bir af yasası değildir. Metindeki "suç sayılmaz" ifadesi, Zilan’da bebeklerin süngülenmesi, hamile kadınların öldürülmesi, köylerin yakılması ve mülklere el konulması gibi fiilleri en baştan "hukuka uygun eylemler" olarak tanımlamıştır. Dolayısıyla failin yargılanması bir yana, ortada soruşturulacak bir "suç" dahi kalmamıştır.
B) Geriye Dönük (Retrospektif) Olarak Yasallaştırma
Zilan Katliamı’nın en yoğun aşaması Temmuz 1930'da yaşanmıştı. Bu kanun ise katliamdan tam bir yıl sonra, Temmuz 1931'de çıkarıldı. Devlet, 20 Haziran 1930 ile 1 Aralık 1930 tarihleri arasını (yani katliamın gerçekleştiği tüm zaman dilimini) yasal koruma altına alarak, sahada görev yapmış aktörlerin ileride herhangi bir rejim değişikliği veya hukuki hesaplaşma durumunda yargılanmasının önünü tamamen kapatmıştır.
C) Şemsiye Çok Geniş Tutuldu: Korucular, Milisler ve Sivil Ahali
Cezasızlık zırhı sadece düzenli ordu birliklerine veya subaylara tanınmadı. Kanun metninde; devlet memurları, bekçiler, korucular, milisler ve hatta devletle birlikte hareket eden "sivil ahali" (bölgedeki bazı işbirlikçi aşiretler) bile bu zırha dahil edildi. Bu durum, operasyonlar sırasında sivillere yönelik yerel yağma, talan ve kişisel intikam eylemlerine girişen yerel aktörlerin de hukuken korunmasını sağladı.
D) Yargı Yollarının Kilitlenmesi ve İtirazsızlık
Kanunun 3. Maddesi, yasanın uygulanmasından Adliye (Adalet) ve Dahiliye (İçişleri) Bakanlıklarını sorumlu tutuyordu. Bu durum, savcıların bölgede yaşanan sivil ölümlerine dair herhangi bir suç duyurusunu işleme koymasını, soruşturma açmasını doğrudan engelledi. Katliam mağdurlarının veya geride kalan yakınlarının mahkemelere başvurarak hak arama, tazminat isteme ya da faillerin cezalandırılmasını talep etme hakkı yasal olarak ellerinden alınmış oldu.
Kürt sözlü edebiyatında Zilan Katliamı
Zilan Katliamı döneminde ve sonrasında Kürtçenin yazılması, okunması ve kamusal alanda konuşulması ağır yasaklara tabi tutulduğu için, yaşanan trajedinin resmi olmayan tarihi Dengbêjlik aracılığıyla korunmuştur.
Dengbêj klamları, devletin resmi raporlarının ve dönemin sansürlü basınının aksine, yaşananları sansürsüz, çıplak ve en acı haliyle günümüze taşıyan birer "canlı arşiv" veya "kara kutu" işlevi görmüştür.
Zilan Katliamı’nı konu alan klamlar incelendiğinde, sıradan aşk veya kahramanlık klamlarından çok farklı, derin bir travmanın izleri görülür. Bu ağıtların öne çıkan karakteristik özellikleri şunlardır:
Coğrafi Kesinlik (Topografi): Dengbêjler soyut acılardan bahsetmezler. Klamlarda Erciş, Zilan Vadisi, Süphan Dağı, Şereflyane köyü, Çakırbey gibi mekan isimleri tek tek zikredilir. Bu, anlatılanların kurgu değil, somut birer tarihi belge olduğunun kanıtıdır.
Ses Taklitleri ve Teknolojik Dehşet: Klasik Kürt edebiyatında kılıç, kalkan ve at sesleri öne çıkarken, Zilan klamlarında ilk kez modern savaş araçlarının dehşeti yer alır. Dengbêjler, makineli tüfeklerin sesini taklit eder ("tıb-tıb-tıb", "çoq-çoq-çoq"), askeri uçakların (teyyare) vadiyi yukarıdan nasıl bombaladığını anlatırlar.
Cenaze ve Defin Ritüellerinin Yok Oluşu: İslam ve Kürt kültüründe cenazenin yıkanması ve kefenlenmesi kutsaldır. Ağıtlarda en çok işlenen acılardan biri, binlerce insanın kefensiz, toplu mezarlara gömülmesi ya da cesetlerinin kurtlara, kuşlara, nehir sularına kalmış olmasıdır.
Öne Çıkan Dengbêjler ve Eserleri
Zilan üzerine yakılan ağıtların birçoğu, dönemin baskısı nedeniyle uzun süre gizlice, evlerde, kapalı kapılar ardında söylenmiş ve kulaktan kulağa aktarılmıştır.
A) Dengbêj Reso ve "Geliyê Zîlan"
Zilan ve Ağrı isyanları denince akla gelen ilk ve en güçlü ses Dengbêj Reso’dur. Reso, o dönemi bizzat yaşamış veya tanıklarından dinlemiş bir Serhed (Kuzeydoğu Serhat bölgesi) dengbêjidir. Onun çığlığı, Zilan hafızasının temel taşını oluşturur.
Reso’nun klamında geçen şu dizeler, trajedinin boyutunu özetler:
"Kula min ne kula bav û biran e / Kula min kula Geliyê Zîlan e..." (Benim derdim baba ya da kardeş derdi değildir / Benim derdim Zilan Vadisi'nin derdidir...)
Reso, klamında vadiye giren askerlerin tank ve top atışlarını, çoluk çocuk demeden insanların makineli tüfeklerle biçilişini ve Zilan Deresi’nin günlerce çamur ve su yerine kan akıttığını gırtlaktan gelen yanık bir sesle anlatır.
Dengbêj Şakiro ve "Heyfa Ercişê"
Dengbêj Şakir de Zilan kırımını ve Erciş çevresindeki köylerin yok edilişini ağıtlaştıran önemli isimlerdendir. Onun klamlarında sivil halkın çaresizliği, kaçış yollarının kapatılması ve dağlara sığınan insanların açlık ve soğukla imtihanı işlenir. Şakir, devlet yetkililerinin bölgeye gelişini ve sonrasındaki yıkımı dramatik bir dille tasvir eder.
Dengbêj Seyro (Seyranî) ve Kadın Ağıtları
Zilan Katliamı'nda kadınların yaşadığı trajedi (hamile kadınların süngülenmesi, çocukların annelerinin kucağında öldürülmesi) sözlü edebiyatta kadın dengbêjlerin (veya kadınların ağzından yakılan ağıtların) ana temasıdır. Dengbêj Seyro, katliam esnasında çocukların feryatlarını ve annelerin çaresizliğini klamlarına aktararak, olayın insani boyutunu en saf haliyle günümüze ulaştırmıştır.
Kürt sözlü edebiyatı olmasaydı, Zilan Katliamı sadece devletin arşivlerindeki "asiler imha edildi" şeklindeki birkaç kuru ve soğuk askeri rapordan ibaret kalacaktı. Dengbêjler, bu klamlarla katliamın insani, vicdani ve toplumsal boyutunu tarihin sayfalarına silinmeyecek bir biçimde kazımışlardır.
