Kürtçede "bûn" fiili hem tek başına bir anlam ifade eder hem de yardımcı fiil olarak cümlenin yapısını kurar. İşte bu fiilin temel görevleri:
1. Weke lêkera bingehîn tê bikaranîn (Temel fiil olarak kullanımı)
Bu durumda "bûn" fiili, bir durumdan başka bir duruma geçmeyi veya bir meslek/statü edinmeyi ifade eder.
- Mînak: Ez bûm mamoste. (Öğretmen oldum.)
- Mînak: Ez dibim mamoste. (Öğretmen oluyorum.)
2. Weke lêkera alîkar (Yardımcı fiil olarak kullanımı)
İsimlerle birleşerek birleşik fiiller oluşturur ve isimden ayrı yazılır.
- Mînak: Ez perîşan bûm. (Perişan oldum.)
- Mînak: Ez ji bo te dîn bûm. (Senin için delirdim/çıldırdım.)
3. Weke pêveber (İsim cümlelerinde yüklem yapma)
İsimlerin sonuna gelerek onları yüklem yapar. Şimdiki zamanda "bûn" yerine şahıs ekleri (me, yî, ye...) kullanılır.
- Mînak: Ez mamoste bûm. (Öğretmendim.)
- Mînak: Ez mamoste me. (Öğretmenim. - Şimdiki zamanda "bûn" yerine şahıs eki gelmiştir.)
- Mînak: Ev dar e. (Bu ağaçtır.)
- Mînak: Ew pirtûk bû. (O kitaptı.)
4. Çêkirina deman (Zamanların hikayesini oluşturma)
Tek zamanlı fiillerin sonuna gelerek onları birleşik zamanlı (hikaye birleşik zamanı) yapar.
- Mînak: Ew duh hatibû. (O dün gelmişti.)
- Mînak: Ez bûbûm mamoste. (Öğretmen olmuştum.)
5. Lêkerên biwêjî (Deyimsel fiiller oluşturma)
Deyim niteliği taşıyan kalıplaşmış ifadelerde yer alır.
- Mînak: Keçikeke gelekî li hev bû. (Çok derli toplu/alımlı bir kızdı.)
- Mînak: Miroveke pir pozbilind bû. (Çok kibirli bir insandı.)
6. Navdêrên hevedanî (Birleşik isimler oluşturma)
Sıfat veya isimlerle birleşerek soyut isimler türetir.
- Mînak: Xweşikbûna te li ber çavan e. (Güzelliğin göz önündedir.)
- Mînak: Ev rezîlbûna me besî me ye. (Bu rezilliğimiz bize yeter.)
Kêşana Lêkera Bûnê / Bûn Fiilinin Kiplere Göre Çekimi
Aşağıdaki tablo, fiilin farklı görevlerdeki çekimlerini karşılaştırmalı olarak göstermektedir:
|
Rawe (Kip/Zaman) |
Lêkera Bingehîn (Temel Fiil) |
Lêkera Alîkar (Yardımcı Fiil) |
Alîkar - Navdêr (İsim Yüklemi) |
|
Dema Borî (G. Zaman) |
Ez bûm mamoste (Öğretmen oldum) |
Ez dîn bûm (Delirdim) |
Ez mamoste bûm (Öğretmendim) |
|
Dema Niha (Ş. Zaman) |
Ez dibim mamoste (Öğr. oluyorum) |
Ez dîn dibim (Deliriyorum) |
Ez mamoste me (Öğretmenim) |
|
Dema Bê (Gel. Zaman) |
Ez ê bibim mamoste |
Ez ê dîn bibim |
Ez ê mamoste bim |
|
Raweya Şertî (Şart) |
Eger ez bibim mamoste |
Eger ez dîn bibim |
Eger ez mamoste bim |
|
Raweya Viyanî (Gereklilik) |
Divê ez bibim mamoste |
Divê ez dîn bibim |
Divê ez mamoste bim |
|
Raweya Fermanî (Emir) |
Bibe mamoste! |
Dîn bibe! |
Mamoste be! |
|
Raweya Xwestekî (İstek) |
Xwezî bibim mamoste |
Xwezî dîn bibim |
Xwezî ez mamoste bim |
|
Çîrokiya D. Borî (Miş'li G.) |
Ez bûbûm mamoste |
Ez dîn bûbûm |
— |
|
Çîrokiya D. Niha (Ş. Zaman Hik.) |
Ez dibûm mamoste |
Ez dîn dibûm |
— |
|
Çîrokiya D. Bê (Gel. Zaman Hik.) |
Ez ê bibûma mamoste |
Ez ê dîn bibûma |
Ez ê mamoste bûma |
NEYÎNIYA LÊKERA BÛN’Ê / BÛN FİİLİNİN OLUMSUZ YAPISI
"Bûn" fiilinin olumsuzu "ne" olumsuzluk ekiyle yapılır. Bu ek geldiğinde zaman ekleri olan "di-" ve "bi-" düşer.
- Kural: "Ne" eki isimlerden ayrı, fiillere ise bitişik yazılır.
- İstisna: Şimdiki zamanda (Dema Niha) olumsuzluk eki "na" olur.
Örnekler:
- Dema Borî: Ez nebûm mamoste. (Öğretmen olmadım.) / Ez ne mamoste bûm. (Öğretmen değildim.)
- Dema Niha: Ez nabim mamoste. (Öğretmen olmuyorum.) / Ez ne mamoste me. (Öğretmen değilim.)
- Dema Bê: Ez ê nebim mamoste. (Öğretmen olmayacağım.) / Ez ê ne mamoste bim.
